Đền Bà Xuân Lai là di tích có giá trị tiêu biểu, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng Xuân Lai – một làng cổ giàu truyền thống văn hóa, nằm ở vùng giao thoa giữa trung du và đồng bằng châu thổ sông Hồng. Theo thần tích và truyền ngôn dân gian, đền là nơi thờ Đống Nương Chế Thắng Hòa Diệu Phu nhân – vị nữ thần linh thiêng đã âm thầm phù trợ tướng Cao Sơn trong sự nghiệp bình Thục thời Hùng Vương, được các triều đại phong kiến ban nhiều đạo sắc phong, ghi nhận công lao “hộ quốc tý dân”.

Các đại biểu dự lễ gắn biển công trình Đền Bà. Ảnh: Tùng Nguyễn

Đặc biệt, trong không gian lễ hội Đền Bà, thôn Xuân Lai được tổ chức hằng năm, nghi lễ kéo mỏ Đền Bà đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào năm 2015. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, Đền Bà Xuân Lai đã được UBND thành phố Hà Nội xếp hạng Di tích lịch sử – kiến trúc – nghệ thuật cấp Thành phố năm 2015 – một niềm vinh dự và tự hào to lớn của Nhân dân xã Đa Phúc.

Theo UBND xã Đa Phúc, trải qua thời gian cùng với tác động của thiên nhiên và quá trình sử dụng lâu dài, một số hạng mục của di tích Đền Bà Xuân Lai đã xuống cấp, ảnh hưởng đến cảnh quan, mỹ quan kiến trúc và sinh hoạt tín ngưỡng của Nhân dân. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, dự án tu bổ, tôn tạo Đền Bà đã được các cấp có thẩm quyền quan tâm phê duyệt và tổ chức triển khai thực hiện.

Trình diễn nghi lễ kéo mỏ tại sự kiện. Ảnh: Hoàng Lân

Công trình được khởi công ngày 11-6-2024 và hoàn thành ngày 25-4-2025, với tổng mức đầu tư trên 16,3 tỷ đồng từ nguồn ngân sách Thành phố hỗ trợ và ngân sách huyện Sóc Sơn (cũ). Quy mô dự án bao gồm: tu bổ đền chính; các công trình phụ trợ; chỉnh trang cảnh quan, sân vườn, hệ thống hạ tầng kỹ thuật; đồng thời loại bỏ những hạng mục không phù hợp, bảo đảm giữ gìn tối đa các yếu tố gốc của di tích theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa. Đến nay, công trình đã hoàn thành đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng kỹ thuật, mỹ thuật và giá trị truyền thống.

Tại lễ khánh thành và gắn biển công trình tu bổ, tôn tạo Đền Bà, Chủ tịch UBND xã Đa Phúc Đỗ Thu Nga cho biết, sự kiện mang nhiều ý nghĩa quan trọng, bởi đây là công trình văn hóa tiêu biểu chào mừng thành công Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Công trình góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng chính đáng của Nhân dân; đồng thời tạo điểm nhấn cảnh quan, góp phần xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu, nâng cao đời sống tinh thần cho cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó, Đền Bà Xuân Lai là điểm đến tâm linh trong các chương trình du lịch văn hóa, du lịch xanh gắn với bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, truyền thống của quê hương.